Kıyam, Secde, Rukü nedir? Namaz duruşlarının manası nedir?

Kıyam, ayakta durmak, ayağa kalkmak, doğrulmaktır. İnsan namazdaki bu rukünle devamlı olarak kıyamda Allah’ı zikreden meleklerin ve ayakta duran ağaçların ibadetlerini temsil eder. Pekala, Kıyam, Secde, Rukü nedir? Namaz duruşlarının manası nedir? İşte ayrıntılar haberimizde…

KIYAM, SECDE, RUKÜ NEDİR? NAMAZ DURUŞLARININ MANASI NEDİR?

Niyet:

Kalbin bir şeye karar vermesi, hangi işin ne için yapıldığının lisana getirilmesi demektir. Allah’ın(cc)emrini tamamlamak suretiyle yerine getirerek Allah’a (cc)’evet’ demeyi kastetmektir.

İftitah tekbiri (başlama tekbiri):

Dünyayı “Allahuekber” diyerek elimizle gerimize atıp Allah’ın (cc) rahmet kucağına sığınmaktır. Allah’ın (cc)her şeyden büyük olduğunu tekbir getirerek tasdik etmektir.

Kıyam (ayakta durmak):

İnsan namazdaki bu rükünle devamlı olarak kıyamda Allah’ı zikreden meleklerin ve ayakta duran ağaçların ibadetlerini temsil eder. Kıyam insanın vücuduyla ve kalbiyle ebedi bir Zat’ın (cc)huzurunda ayakta durmasıdır. Kıyamda başın eğik olması kalbinin tevazuuna ve kibirden uzak oluşuna işarettir.

Kıraat (okuma):

Allah’ın (cc)kusursuz harikalığına, eşsiz hoşluğuna, sonsuz rahmetine karşı “Elhamdülillâh” demekle şükretmektir. Ayrıyeten bütün işlerin Allah’ın (cc)yardımıyla olduğunu ve bütün hamdın O’na (cc)mahsus olduğunu belirtmektir. “iyyâke na’büdü ve iyyâke nesteîn (yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz)” diyerek sonu olmayan bir Zat’a (cc)bağlanmaktır.

Rüku (eğilmek):

İnsan bu vaziyetiyle, devamlı olarak rükuda Allah’a (cc)kulluk eden meleklerin ve rüku halindeki bütün dört ayaklı hayvanların ibadetlerini temsil eder. Rüku bütün kâinatla birlikte insanın güçsüzlük ve fakirliğini görerek “Sübhane rabbiyel azîm” deyip büyük olan Rabbini zikretmesidir. Allah’ın (cc)büyüklüğünü tekrar ede ede kalpte yerleşip kökleşmesine çalışmak ve başı rükudan Allah’ın (cc)rahmetini ümit ederek kaldırmaktır.

Sücud (secde etmek):

İnsan, bu vaziyetiyle, devamlı olarak secde halinde Allah’a (cc)ibadet eden meleklerin ve adeta secde halindeymiş üzere duran sürüngenlerin ibadetlerini temsil eder.

Secde Allah’tan (cc)gayri olanı terk ederek O’nun (cc)kusursuz hoşluğuna kudsi isimlerine, sıfatlarına ve harikalığına karşı hayret ve alçak gönüllülükle “sübhane rabbiyel a’lâ” diyerek zikretmektir.”Kulun rabbine en yakın olduğu an secde anıdır.” (Müslim)

Ka’de (oturmak):

İnsan bu vaziyetiyle, devamlı oturarak ibadet eden meleklerin ve oturur üzere görünen taşların, dağların ibadetlerini temsil eder. İnsan sahip olduğu her şeyin Cenab-ı Hakk’a ilişkin olduğunu tahiyyat ile tasdik eder. Allah’ın birliğine ve resulüne şahidlik etmekle imanını yeniler. Teşehhüt, bir nevi miraç olan namazda, miraçta Cenab-ı Hak ile Efendimiz (asm)arasındaki kudsi sohbeti hatırlamaktır.

NAMAZ DURUŞLARININ MANASI NEDİR?

KIYAM NEDİR?

Sözlükte “doğrulmak, ayakta durmak; yönelmek”, mânasına gelen kıyâm, fıkıhta terim olarak namazda iftitah tekbiri ve her rek’atta Kur’an’dan okunması gereken taban ölçüsü okuma mühletince ayakta durmayı söz eder. Bu ayakta duruş form olarak namazı oluşturan fiillerden biri olduğu için namazın rükünleri ortasında yer alır. Fıkıh literatüründe ezan ve kametin, hutbenin ayakta okunması, ayakta yeme ve içmenin, şahıslar ve cenaze için ayağa kalkmanın kararı üzere bahisler ele alınırken sıkça kullanılan kıyam sözü ise kelamlık manasını aşan özel bir mâna taşımaz.

Namaz, Allah’a hürmet ve bağlılığı simgeleyen belirli davranışlardan oluşur; bunlardan biri de “Allah’ın huzurunda ayakta duruş” manasını taşıyan kıyamdır. Kur’an’da “namazın dosdoğru kılınması” mânasında kullanılan “ikame” kıyamla tıpkı kökten geldiği üzere kıyam ve bu kökten türeyen başka sözler birçok âyette namaza ve namaz kılarken Allah’ın huzurunda O’na bir hürmet ve itaat göstergesi olarak ayakta duruşa işaret eder (el-Bakara 2/238; Âl-i İmrân 3/39, 191; el-Hac 22/36; el-Furkan 25/64; ez-Zümer 39/9; el-Müddessir 74/2). İbadetlerin ifasına ait detaylar Hz. Peygamber’in fiilî sünnetiyle belirlenmiş ve kuşaktan kuşağa dinî hayatın canlı bir kesimi olarak intikal ettirilmiş olduğundan namazdaki kıyam kaidesiyle ilgili fıkhî ahkâm ve farklı görüşler, bu husustaki rivayetlerin kıymetlendirilmesi ve yorumlanması sonucu ortaya çıkmıştır.

Namazda iftitah tekbirinin ayakta alınması ve kıraatin ayakta yapılması temeldir. Kıyamın müddeti de kural olarak bu iki rüknün yerine gelmesini sağlayacak mühlet kadardır. Kıyam kelamlık ve örfteki manasıyla ayakta ve dik durmak demek olduğundan fakihler kıyamın biçimini tanımlarken omurga kemiğinin dik tutulması, rükûda sayılmayacak derecede dik durulması yahut eller uzatıldığında dize ulaşmaması üzere ölçülerden kelam etmişlerdir. Ayakta iken başın eğik olması kıyama ziyan vermez. Ayakta iftitah tekbiri alarak namaza başlayan kişi sünnete uyarak sağ elini sol eli üzerine koyar ve namazın bir öteki rüknü olan kıraati yerine getirir. Kıyamda iken ellerin nerede ve ne formda bağlanacağı konusunda fıkıh mezhepleri ortasında birtakım görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Hanefî mezhebine nazaran erkekler, sağ elin serçe ve baş parmaklarıyla sol elin bileğini yavaşça kavrayarak ellerini göbek altından bağlarlar. Bayanlar ise erkekler üzere sol elin bileğini kavramaksızın sağ ellerini göğüsleri üzerinden sol elleri üzerine koyarlar. Mâlikî mezhebine nazaran farz namazlarda ellerin bağlanması mekruh, beyhude namazlarda câizdir. Şâfiî mezhebinde erkek ve bayanların sağ ellerini sol elleri üzerine koymaları ve ellerini göğüsleriyle göbekleri ortasında bağlamaları, Hanbelî mezhebine nazaran göbek altından bağlamaları sünnettir. Hanbelî mezhebindeki bir başka görüş ise ellerin göbek üzerinde bağlanması istikametindedir.

Namazda kıyamın farz (rükün) oluşu farz ve vâcip namazlar içindir. Sünnet ve müstehap namazlar kolaylık temeline dayandığından bir özür bulunmasa da oturarak kılınabilir; lakin ayakta kılmak daha faziletlidir. Hakikaten bir hadiste oturularak kılınan namazın ecrinin ayakta kılınana nazaran yarım olduğu belirtilmiş ve bu beyhude kümesindeki namazlar hakkında bir açıklama olarak anlaşılmıştır (Buhârî, “Ta??îrü’?-?alât”, 17; Ebû Dâvûd, “?alât”, 175). Ebû Hanîfe sabah namazının sünnetini bunlardan istisna ederek onun mazeretsiz oturarak kılınmasını câiz görmemiştir. Teravih namazını oturarak kılmak ise câiz olmakla birlikte mekruh görülmüştür.

Hadislerde de ruhsat verildiği üzere (Buhârî, “Ta??îrü’?-?alât”, 18-20; Ebû Dâvûd, “?alât”, 175) rastgele bir haklı mazeret ve özrü sebebiyle ayakta namaz kılamayan kimse oturarak namaz kılar. Bu oturma o kişi için hükmen kıyam yerine geçer. Ayağa kalkınca ağrı ve hastalığın artması, akıntı, düşmanın görme ihtimali üzere sebepler de böyledir. Ayakta durabildiği halde özrü sebebiyle rükû ve secde edemeyen kimse, Hanefîler’in dışındaki üç mezhebe nazaran ayakta ima ile rükû ve secde eder. Hanefî mezhebine nazaran ise bu durumdaki kimseden kıyam kuralı düşer, münasebetiyle oturarak ima ile kılması daha faziletlidir. Oturmaya da gücü yetmeyen kimse nasıl kılabiliyorsa o formda ima ile kılar. Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine nazaran oturarak namaz kıldıran imama uyan cemaatin de oturması gerektiğinden onlardan da kıyam kuralı düşer.

İftitah tekbiri alacak kadar dahi olsa ayakta durmaya gücü yeten kimse namaza ayakta başlar. Bir müddet ayakta kalmaya gücü yeten kimse de gücünün yettiği kadar kıyamda durduktan sonra namazının kalan kısımlarını oturarak tamamlar. Birebir halde fakihlerin çoğunluğu, bir şeye dayanarak da olsa ayakta namaz kılabilen kimsenin farz namazları oturarak kılmasını câiz görmezken Mâlikî fakihleri câiz görürler. Şâfiîler de bütün kıyam boyunca dayanmaya muhtaçlık duyan kimsenin namazını oturarak kılmasını câiz görür.

Kıyam kuralı tam yerine gelmiş olmayacağı için bir mazeret bulunmadığı sürece farz ve vâcip namazların hayvan üzerinde kılınması câiz görülmemiştir. Hareket halindeki nakil vasıtaları da kural olarak bu hükümdedir. Lakin seyahatin bütün bir namaz vaktini kapsayacak kadar sürmesi üzere mazeretler bulunduğunda farz namazlar da bu araçlarda kıyam kuralı terkedilip ima ile rükû ve secde yapılarak kılınabilir.

KIRAAT NEDİR?

Sözlükte “okumak” manasına gelen ve Kur’an sözüyle kök birliğine sahip bulunan kırâat sözü, dinî ilimlerin değişik kollarında farklı terim manaları kazanmış olsa bile genelde “Kur’an okuma” mânasında kullanılır. Bu istikametiyle kıraat tilâvet ile eşanlamlıdır. Fıkıhta kıraat sözü, sözlükte ve dinî terminolojideki yaygın manalarıyla sıkça kullanılmasının yanı sıra namazda kıyamda iken onun bir rüknü (farz) olarak yerine getirilmesi gereken Kur’an okumayı söz eden özel bir terim olmuştur.

Kur’an’da ibadet ve tefekkür emeliyle Kur’an okumayı mevzu alan çeşitli karar ve teşvikler yer alsa da (el-A’râf 7/204; en-Nahl 16/98; el-İsrâ 17/45, 82, 106; Muhammed 47/24; el-Kamer 54/17; el-İnşikak 84/21; el-Alak 96/1, 3) gece ibadetinden kelam eden âyette (el-Müzzemmil 73/20) iki kez geçen, “Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun” âyetinin dolaylı atfı dışında namazda Kur’an okunmasını açıkça bildiren bir söz bulunmaz. İbadetlerin ifasına ait detaylar Hz. Peygamber’in fiilî sünnetiyle belirlenmiş ve sonraki jenerasyonlara dinî hayatın canlı bir modülü olarak intikal ettirilmiş olduğundan namazda Kur’an okuma kuralı Resûl-i Ekrem’in kelamlı ve fiilî sünnetine dayanır. Fakihlerin bu bahisteki farklı görüşleri kendilerine ulaşan rivayetlerin kıymetlendirilmesi ve yorumlanması sonucu ortaya çıkmıştır.

Kıraat namazı oluşturan ana ögelerden biri olup iki rek’atlı farz namazların, sünnet ve beyhude namazlarla vitir namazının her rek’atında farzdır. Fıkıh mezhepleri bu bahiste görüş birliği içindedir. Hanefîler, kıraatin üç ve dört rek’atlı farz namazların rastgele iki rek’atında yerine getirilmesinin farz, bunun birinci iki rek’atta olmasını ise vâcip görürler. Bu namazların birinci iki rek’atında kıraat kuralı yerine getirildikten sonra üçüncü ve dördüncü rek’atlarında kıraat Hanefî imamlarından gelen bir rivayete nazaran vâcip, başka bir rivayete nazaran ise sünnettir. Ca’ferîler’in görüşü de buna yakındır. Şâfiî ve Hanbelîler, bu türlü bir ayırım yapmayıp kıraati farz namazın üç ve dördüncü rek’atında da farz (rükün) olarak kabul ederler. İmam Mâlik’ten biri bu istikamette, başkası ise sabah namazı hariç öteki namazların bir rek’atında unutularak kıraat terkedilmişse sehiv secdesi yapılarak namazın tam ve sahih olacağı halinde iki rivayet gelmiştir. Bu görüş ayrılığının pratik sonucu kıraatin terkedilmesi halinde namazın bozulmuş yahut sehiv secdesiyle telâfi edilebilir olmasıdır. Teorik olarak ise bilhassa Hanefîler’in kıraati, namazın asıl iskeletini oluşturan kıyam, rükû, secde ve son oturuşa nazaran ikincil derecede (zâid) bir rükün görmesidir. Cemaatle namazda imama uyan kimsenin kıraati terkedebilmesine karşılık oburlarının terkedilememesinin hususla ilgisi bulunduğu üzere Hanefîler’in farz namazların iki rek’atının dışında kıraati vâcip yahut sünnet kabul etmeleri farz namazları iki rek’at temeli üzerine değerlendirmeleriyle de açıklanabilir. Seferde namazın kısaltılıp iki rek’at olarak kılınması gerektiğindeki ısrarları da bu bakış açısının sonucudur.

Hanefî mezhebine nazaran namazda kıraatin farz olan ölçüsü Ebû Hanîfe’den bir rivayete nazaran en az bir âyettir. Ebû Hanîfe’den gelen bir öteki rivayete ve İmâmeyn’e nazaran ise kıraatin minimum ölçüsü üç kısa âyet yahut buna denk bir uzun âyettir. İhtiyata uygun düştüğü için mezhepte bu son görüş yük kazanmıştır. Namazda kıraat olarak Fâtiha müddetini okumak ise Hanefîler’e nazaran namazın rüknü değil vâcibidir (bk. FÂTİHA SÛRESİ). Ahmed b. Hanbel’den Hanefîler’in görüşü istikametinde bir görüş rivayet edilmekle birlikte üç mezhebe nazaran kıraatin taban ölçüsü her rek’atta Fâtiha müddetinin okunmasıdır.

İmama uyan kimsenin kıraat yükümlülüğü fakihler ortasında kıymetli bir ihtilâf bahsidir. Hanefîler’e nazaran kıraatin açıktan yapıldığı namazlarda da kapalıdan yapıldığı namazlarda da imamın kıraati kâfi olup ona uyan kimsenin kıraati mekruhtur. Başka mezheplerde ise kıraat, imam ve yalnız başına kılan için olduğu üzere imama uyan için de geçerlidir. Lakin imama uyan kişi, kıraatin bilinmeyen yapıldığı namazda Fâtiha’yı ve akabinde eklenecek bir sûreyi, açıktan kıraatli namazda ise Şâfiîler’e nazaran yalnızca Fâtiha’yı okur; Mâlikî ve Hanbelîler’e nazaran bir şey okumayıp sırf dinler. Ahmed b. Hanbel’e nazaran tercihen hem dinlemeli hem de imam orta verdiğinde okumalıdır.

Birinci rek’atta iftitah tekbirinden sonra “Sübhâneke” duasını okumak sünnettir. Şâfiîler’e, Ca’ferîler’e ve Hanbelî mezhebinde bir görüşe nazaran besmele Fâtiha mühletinden bir âyet sayıldığından besmelenin okunması da kıraat kaidesinin bir kesimi olarak gerekli iken Hanefîler’e ve Hanbelîler’de ikinci görüşe nazaran müstehap, Mâlikîler’e nazaran ise mekruhtur. Hanefîler’e nazaran farz namazların birinci iki rek’atında, başka namazların her rek’atında Fâtiha’dan sonra Kur’an’dan kısa bir müddet yahut buna denk düşen bir yahut birkaç âyet (zamm-ı sûre) okumak vâcip, öteki mezheplere nazaran sünnettir. Hangi vakitte ve hangi çeşit namazda hangi mühletleri okumanın sünnet yahut müstehap olduğu, rek’atlarda okunan müddetler ortası tertip üzere mevzularda fıkıh literatüründe kelamı edilen tavsiye ve detaylar kıraat koşuluna ait olarak namazın sünnet ve âdâbıyla ilgili konulardır. Meselâ Hanefî mezhebine nazaran öteki müddetleri de birebir ölçüde yeterli okuyabildiği halde belirli bir yahut birkaç sûreyi bilhassa belirleyip zamm-ı mühlet olarak daima onları okumak mekruhtur. Efdal olan Fâtiha’dan sonra bir sûreyi tam olarak okumaktır. Bu türlü yapamayan kişi bir sûreyi bölerek iki rek’atta da okuyabilir. Müddetlerin Kur’an’daki tertibine riayet etmemek yahut iki rek’atta, ortalarında bir mühlet bulunan iki sûreyi okumak da mekruhtur. Bu son iki karar başka mezhepler için de geçerlidir. Ayrıyeten bütün mezheplere nazaran birinci rek’atta okunan mühletin ikinci rek’atta okunandan kısa olması da mekruhtur.

Namazda kıraat açıktan (cehrî) ve kapalı (hafî) olmak üzere iki formda yapılır. Farz namazlardan sabah, akşam, yatsının birinci iki rek’atında, cuma ve bayram namazlarında imamın kıraati açıktan yapması Hanefî mezhebine nazaran vâcip, öteki mezheplere nazaran sünnettir. Şâfiî ve Mâlikîler sabah, akşam ve yatsı namazlarının birinci iki rek’atında cehrî kıraati tek başına namaz kılan için de sünnet görürler. Açıktan kıraat diğerlerinin duyacağı bir sesle okumaktır. Hanefî mezhebinde kıraati açıktan okumanın en alt hududu olarak imamın ardındaki birinci safın duyabileceği ölçü belirlenmiştir. Kapalı okumanın en alt sonu lisanın hareket etmesi, en üst hududu ise yalnızca okuyanın kendisinin duymasıdır. Mâlikîler birinci, öteki mezhepler ise ikinci ölçüyü temel alırlar. Lisan de hareket ettirilmeden kıraatin içinden ve sessiz okuma, zihninden tekrar etme halinde yapılması sözlükte de kıraat olarak adlandırılmadığından kâfi sayılmaz. Bu görüş İsrâ müddetinin 110. âyetiyle ve nüzûl sebebine dair yapılan rivayetle de desteklenir (Buhârî, “Tefsîr”, 17).

Namazda kıraat koşuluyla ilgili kıymetli bir fıkhî tartışma, Kur’an’ın Arapça lafzı yerine bu lafızların meâlinin okunması halinde kıraat koşulunun yerine gelmiş olup olmayacağı konusunda ortaya çıkar. Tartışmanın, namazda Fâtiha’nın meâlinin Arapça dışında bir lisanla okunup okunamayacağı noktasında odaklanması Fâtiha’nın namazdaki kıraat kaidesini temsil etmesi sebebiyledir. Bunun için de Fâtiha’nın çevirisi konusunda ileri sürülen görüşler namazdaki kıraat kaidesini bütünüyle ilgilendirir. Bu mevzuda temel kural, namazda kıraatin lakin Kur’an’ın Arapça metninin okunması ile yerine getirilebileceği halindedir. Bununla birlikte Hanefîler’le cumhur ortasında, gerek Kur’an’ın tarifinde lafız ve mânanın hangi ölçüde vazgeçilmez öge olduğu, gerekse namazda kıraat kaidesinin öbür rükünlere nisbetle pozisyonu konusunda belirli bir görüş ayrılığı bulunduğundan Hanefî mezhebi Kur’an meâliyle kıraat konusuna kısmen farklı yaklaşır. Onların bir yahut üç âyet okumakla kıraat kuralını yerine gelmiş saymaları da bu anlayışlarının sonucudur. Ebû Hanîfe’ye nazaran lisanı dönenlerin, yani Arapça telaffuza güç yetirenlerin bile namazda Kur’an’ın kendi lisanlarındaki çevirisini okumaları halinde kıraat koşulu yerine gelmiş olur. Lakin Kur’an asıl lisanından okunmadığı için bu mekruhtur. Ebû Hanîfe’nin bu görüşü mezhepte genel kabul görmemiş, İmâmeyn dahil Hanefî fakihleri, bu ruhsatı Arapça telaffuza güç yetiremeyenlerin süreksiz olarak kullanabileceği bir noktada tutmuşlardır. Buna nazaran lisanı dönmeyen yahut ezberleyemeyen kimseler öğreninceye kadar namazda Kur’an’ı kendi lisanlarından okuyabilirler. Öteki mezhepler ise bu kimseler için öbür kolaylıklar ve imkânlar getirmiş, ancak namazda Kur’an’ın Arapça metninin okunması gerektiğinde, çevirinin kıraat olarak câiz olmadığında ısrar etmiştir (geniş bilgi için bk. FÂTİHA MÜDDETİ; İBADET). Dilsizlerden kıraat farzının düştüğü konusunda ise görüş birliği vardır.

Kıraatin kural olarak ezberden yapılması gerekirse de Şâfiî ve Hanbelîler namazda mushafa bakarak okumayı câiz görür. Mâlikîler bunu farz namazlarda, Hanefîler’den Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed eş-Şeybânî her namazda mekruh sayarken Ebû Hanîfe namazı bozan davranışlardan kabul eder. Kıraatin Kur’an’ın Arapça metninin söylemi ile yapılması temel olduğundan Kur’an’ın yanlışsız okunması, manasını bozacak okuma yanlışlarından kaçınılması, ek ve eksiltme yapılmaması gerekir. Bunu sağlamaya mâtuf olarak da fıkıh literatüründe “zelletü’l-karî” başlığı altında birtakım ölçüler geliştirilmiş ve mümkün okuma yanlışlarının namaza tesiri üzerinde durulmuştur (bk. ZELLETÜ’l-KARÎ).

RUKÜN NEDİR?

Sözlükte “köşe, ana sütun, bir bütünün ayrılmaz modülü; büyük iş; destek, güç” manalarına gelen rükn sözü (çoğulu erkân), fıkıh yolu terimi olarak bir şeyin varlığı kendi varlığına bağlı olan ögesi tabir eder. Kur’ân-ı Kerîm’de rükün iki yerde “dayanak ve güç” (veya ordu) (Hûd 11/80; ez-Zâriyât 51/39), iki yerde fiil olarak “meyletmek” (Hûd 11/113; el-İsrâ 17/74) mânasında geçer. Hadislerde rükün ve türevleri kelamlık manalarında sık sık, bazan da Kâbe’nin köşelerini isimlendirmek üzere kullanılır (Wensinck, el-Mu?cem, “rkn” md.). Literatürde erkânü’l-İslâm ve erkânü’d-dîn halindeki yaygın kullanımla İslâm dininin temel kararları, çoğunlukla da İslâm’ın beş koşulu diye bilinen kelime-i şehâdet, namaz, zekât, oruç ve hac kastedilir.

Cumhur ibadetlerin ve türel süreçlerin temel gereklerini rükün olarak isimlendirirken Hanefîler ayrıyeten rüknün o amelin yapısından bir kesim teşkil etmesi kuralını arar. Meselâ icap ve kabul akdin rüknü olup cumhur akdin öbür birtakım temel gereklerini de rükün diye nitelerken Hanefîler bunlardan “in’ikad şartları” diye kelam eder. Esasen kararın şer’î açıdan gerçekleşmesi rükün ve kuralların varlığına bağlı olduğu için bunlar çok sefer bir ortada ve birbirine yakın manalarda kullanılır. Rükün ve kaide olarak nitelenen gereklerin yerine gelmemesi halinde ibadet yahut tüzel sürecin geçersiz sayılması sebebiyle cumhur rüknü kaidesi da kapsayan geniş bir kavram biçiminde kullanırken Hanefîler’e ve onlara katılan öbür mezheplere mensup kimi âlimlere nazaran rükün ibadet ve tüzel sürecin yapısından/mahiyetinden bir kesim oluşturma özelliğiyle koşuldan ayrılır. Meselâ namazda kıraat rükün, abdest ise kuraldır. Başka bir fark, ikisi birlikte kelam konusu olduğunda koşulun rükünden evvel ve/veya onunla eş vakitli olarak bulunmasının zarurî oluşudur. Meselâ nikâh akdinde şahitlerin tarafların beyanından evvel ve beyan sırasında hazır bulunması gerekir.

Rükünle farz ortasında da yakın bir bağlantı mevcut olduğundan fıkıh kitaplarında rüknü belirtmek için bazan farz teriminin kullanıldığı görülmektedir. Fakat kuralı da kapsayan farz rükünden daha genel bir kavramdır. Hanefîler’de dinin yapılmasını kesin ve bağlayıcı biçimde istediği kati kanıta dayandığında farz, kati olmayan kanıta dayandığında vâcip diye adlandırıldığından onlara nazaran rükün yalnızca farzlar için kullanılabilirken bu türlü bir ayırım yapmayıp farz ve vâcibi eş manalı sayan cumhura nazaran her ikisi için kullanılabilir.

Fakihler, rüknü ibadetlerin ve tüzel süreçlerin temel gereklerini tabir eden bir terim olarak kullanma konusunda ortak bir hale sahip olmakla birlikte her bir ibadette yahut hukuksal süreçte rüknün ne olduğu konusunda farklı görüşlere sahiptir. Lakin görüş ayrılıklarının metodolojik yaklaşım farklılıklarıyla yakından alakalı bulunduğu görülür. Rükün ve kuralların, diğer bir deyişle farzların naslarla belirlenmiş (tevkifî) olduğu ekseriyetle kabul edilmekle birlikte Hanefîler nasların sağladığı bilgi derecesi bakımından bir ayırım yaparak rüknün âyet ve mütevâtir hadis üzere kesin bilgi söz eden kanıtlara dayalı olarak belirlenebileceği, hatta bunların dışındaki kaynaklarda yer alan sözlerden hareketle rüknü tesbit etmenin nassa ek yapma manasına geleceği, münasebetiyle haber-i vâhid ve kıyasa dayalı çıkarımların bir şeyin rükün sayılması için kâfi olamayacağı kanaatindedir. Bu sebeple Hanefî fakihleri, meselâ namazda Fâtiha mühletinin okunmasını yahut tavafın abdestli iken yapılmasını rükün olarak değerlendirmez. Öteki fakihler ise haber-i vâhid üzere kesin bilgi söz etmeyen kanıtlara dayanarak da rüknün belirlenebileceğini kabul ettiğinden bunların rükün olduğunu, münasebetiyle terkedilmesi durumunda ibadetin geçersiz sayılacağı görüşünü benimsemişlerdir.

İbadet ve tüzel süreçlerin geçerliliğinde rüknün kurallarla birlikte var olması temeldir. Koşullar olmadan rüknün bulunması o ibadet yahut tüzel sürecin karar söz etmesi için kâfi sayılmaz. İbadetlerde rükünler ve bunların yanı sıra sıhhat kaideleri o ibadetin farzlarını oluşturur. Bunlardan birinin eksik olması ibadeti bâtıl/fâsid kılar. Meselâ namazın rükünlerini yerine getirdiği halde abdestsiz olan kişinin namazı geçerli değildir. Tüzel süreçlerde de bu tıp bir eksiklik cumhura nazaran çoklukla tıpkı sonucu doğurur. Hanefîler’e nazaran ise tüzel süreçlerde rüknün yahut rüknü etkileyecek değerde bir kaidenin eksikliği süreci bâtıl kılarken bu derecede olmayan bir koşulun eksikliği süreci fâsid kılar. Bâtıla hiçbir tüzel sonuç bağlanamaz ve bu türlü bir sürecin ıslahı mümkün değildir. Fâside yürürlüğe konduğunda birtakım türel sonuçlar bağlandığı üzere fesad sebebinin ortadan kaldırılmasıyla süreç geçerli hale getirilebilir. Rüknü bulunmayan süreçler yok kararında olup butlân ile mâlûldür. Rükündeki eksiklik sebebiyle bâtıl olan türel süreç muhakkak bir mühletin geçmesiyle yahut butlân sebebinin ortadan kalkmasıyla geçerli hale gelmez. Meselâ temyiz kudretinden mahrum bir kimsenin yaptığı tüzel süreçten sonra temyiz kudretine sahip hale gelmesi o süreci geçerli kılmaz.

Rüknü aslî ve zâit olmak üzere iki kısımda pahalandıran Hanefîler’e nazaran aslî rükün “her mükellefin yerine getirmekle yükümlü olduğu, özürsüz terkedemeyeceği unsur” demektir. Öbür bir sözle aslî rükün, “yokluğunda bütünün ve kararın büsbütün ortadan kalktığı ana unsur” manasındadır. Zâit rükün ise yeniden amelin vazgeçilmez gereklerinden olmakla birlikte kimi durumlarda düşebilen ya da yokluğunda bütünün ve kararın yok olmayacağı ögesi tabir eder. Meselâ ayakta durabildiği halde farz namazı oturarak kılan kimsenin namazı aslî rükün olan kıyamı terkettiği için geçerli olmazken zâit rükün olarak bedellendirilen kıraat yükümlülüğü imama uyan kişi bakımından sâkıt sayılır ve onun bunu terketmesi namazda bir eksiklik meydana getirmez. İbadet bahislerinde aslî rüknün taammüden ihlâli durumunda ihlâlin az yahut çok oluşu ibadetin geçersiz sayılmasında birebir tesire sahiptir. Meselâ namazda rükûun bir yahut birden çok rek’atta yapılmaması ve oruçta imsâkın az yahut çok ölçüde bir şey yiyerek taammüden bozulması bu ibadetlerin geçersizliğine sebep olur.

Muâmelât alanında da aslî ve zâit rükün ayırımına giden Hanefîler’e nazaran aslî rüknün bulunmaması türel sürecin oluşmasını engelleyip yapılan aksiyonu haksız fiile dönüştürebilecek bir tesire sahipken zâit rüknün olmaması türel sürece bu ölçüde tesir etmez. Meselâ satım akdinde aslî rükün olan kabulün bulunmaması bu sürecin gasba dönüşmesine sebep olur; fakat icap ve kabulden sonra müşterinin malın kendisine fahiş bir fiyatla satıldığını argüman etmesi üzerine satıcının bu iddiayı kabul edip bedelde indirime gitmesi akdin geçerliliğine mani teşkil etmez.

Şâfiî fakihleri namazda rüknü uzun ve kısa olmak üzere ikiye ayırıp rükûdan sonra ayakta bir mühlet beklemeyi ve iki secde ortasında bir ölçü oturmayı kısa rükün, başkalarını ise uzun rükün saymışlardır. Kimi Şâfiî fakihlerine nazaran kısa olan rüknü bu rükünde Resûl-i Ekrem’in okuduğu rivayet edilen duaların müddetini aşacak halde taammüden uzatmak namazın bozulmasına sebep olur; çünkü kısa rükünlerin teşriindeki asıl emel kendilerinin icra edilmesi değil başka rükünlerin ortasını açmasıdır; bu durum ise rüknün biçimini değiştirmekte ve rükünlerin peş peşe icrasını engellemektedir.

SECDE NEDİR?

Sözlükte “eğilmek, boyun eğmek, tevazu ile alnı yere koymak” manasındaki sücûd masdarından gelen secde fıkıh terimi olarak namazda alın, burun, el ayaları, dizler ve ayak parmakları tabana değecek formda yere kapanmayı söz eder. Secdeyle birebir kökten türeyen ve “secde edilen yer” manasına gelen mescid Allah’a ibadet edilen yer ve özellikle müslümanların ibadethâneleri için kullanılır.

Secde ve birebir kökten türeyen sözler Kur’an’da gerek “boyun eğme” mânasında gerekse terim manasıyla seksen bir âyette geçer (M. F. Abdülbâki, el-Mu?cem, “scd” md.). Râgıb el-İsfahânî Kur’an’daki secdeyi isteğe bağlı ve zarurî secde olarak ikiye ayırır; birincisi (sücûd bi’htiyâr) beşere mahsus olup karşılığında mükâfat vardır. “Allah’a secde edin” (en-Necm 53/62) üzere âyetler secdenin bu birinci manasıyla ilgilidir. İkincisi (sücûdü teshîr) insan dahil olmak üzere canlı ve cansız bütün varlıkların Allah’ın koyduğu kanunlara boyun eğmesidir. “Göklerde ve yerde bulunan her şey ve bunların gölgeleri sabah akşam isteseler de istemeseler de Allah’a secde ederler” âyeti (er-Ra’d 13/15) secdenin ikinci manasıyla ilgilidir (Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “scd” md.). Müfessirler, ikinci manasıyla bütün varlıkların Allah’a secde etmesini (meselâ bk. en-Nahl 16/48-49; el-Hac 22/18; er-Rahmân 55/6) fıtratlarının gereği olarak yaratıcının kendileri için koyduğu kanunlara tâbi olup onların dışına çıkamamaları formunda izah ederler.

İslâm’da tevhid prensibine nazaran ibadet kastıyla Allah’tan diğerine secde etmek haramdır. Bununla birlikte Kur’an, Allah’ın meleklere Âdem’e secde etmelerini emrettiğini ve onların da bu buyruğu yerine getirdiğini bildirir (el-Bakara 2/34; el-A’râf 7/11; İsrâ 17/61; el-Kehf 18/50). Tefsir âlimleri bu secdenin mahiyeti konusunda en önemli iki görüş ileri sürmüştür. Buna nazaran bu secdenin ibadet değil selâmlama kastıyla ve hürmet tabiri olarak yapılan bir secde, bir nevi biat olması ya da Âdem’in kıble kabul edilerek Allah’a secde edilmesi kelam mevzusudur. Bununla birlikte meleklere mahsus bu secdeyi insanların davranış ve kavrayışları çerçevesinde yorumlamaya çalışmanın gereksiz olduğunu ileri sürenler de vardır (İbn Âşûr, I, 422). Öbür taraftan Kur’an ebeveyniyle kardeşlerinin Hz. Yûsuf’a secde ettiğini de haber verir (Yûsuf 12/100). Müfessirler bunu ibadet hedefiyle değil o devrin âdeti olan ve selâmlama kastıyla yapılan bir secde, bir tıp selâmlama ya da Yûsuf’u kavuşturduğu için Allah’a şükür maksadıyla yapılan bir secde formunda açıklar. Kur’an’da gerek müslümanlardan “rükû ve secde edenler” diye kelam edilmesi (et-Tevbe 9/112), gerekse onların yüzlerindeki secde müsaadeden tanınacağının bildirilmesi (el-Feth 48/29) secdenin müslüman kimliğinin ayrılmaz bir kesimi olduğunu göstermektedir. Secde ve türevleri hadislerde de kelamlık ve terim manalarıyla sıkça kullanılmaktadır (Wensinck, el-Mu?cem, “scd” md.).

Namazın en kıymetli rükünlerinden biri olan secdenin her rek’atta rükûdan doğrulduktan sonra iki kez yapılması farzdır. Secdenin farz oluşu Kur’ân-ı Kerîm’deki emre (el-Hac 22/77) ve Hz. Peygamber’in sünnetine (Buhârî, “E?ân”, 133, 134, 137; Müslim, “?alât”, 226-230) dayanır. Secde Allah’a karşı hürmet, itaat ve tevazuun en eksiksiz tabiri, insanın mânen Allah’a en çok yaklaştığı andır. Resûl-i Ekrem, “Kulun rabbine en yakın olduğu an secdeye varmış olduğu andır; secdede duayı çokça yapın” buyurmuş (Müslim, “?alât”, 215; Nesâî, “Da?avât”, 118) ve Allah’tan diğerine secde edilemeyeceğini belirtmiştir (Ebû Dâvûd, “Nikâ?”, 40).

Namazda secdenin ne formda yapılacağı Resûlullah’ın kelamlı ve fiilî sünnetiyle açıklanmıştır. Mevzuya ait rivayetlerin fakihler tarafından kıymetlendirilmesi ve yorumlanması sonucunda secdeyle ilgili birtakım sıkıntılarda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Hadislerde secdenin alın, eller, dizler ve ayak parmakları olmak üzere bedenin yedi kısmını yere değdirmek suretiyle yapılacağı (Müslim, “?alât”, 44; Ebû Dâvûd, “?alât”, 150, 151; Tirmizî, “?alât”, 87), kimi rivayetlerde Hz. Peygamber’in alnı zikrettikten sonra eliyle burnunu da işaret ettiği (meselâ bk. Buhârî, “E?ân”, 133; Müslim, “?alât”, 226) belirtilmektedir. Hanefî mezhebinde farz olan alnın ve ayakların, hiç değilse bir ayağın yere değmesidir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde üstte zikredilen yedi kısmın her birinin, Mâlikî mezhebinde alnın bir kısmının yere değdirilmesi farzdır. Secdede alınla burnu birlikte yere değdirmek İmam Şâfiî’ye nazaran namazın geçerlilik kurallarından, Hanefîler’e nazaran namazın vâciplerindendir. İmam Mâlik sırf alnın yere değmesi durumunda secdenin sahih olacağı, yalnızca burnun değmesi halinde ise geçerli olmayacağı görüşündedir. Secdede ayak parmak uçlarının yere değdirilmesinin farz olması sebebiyle secde yaparken bedenin bu kısımları yerden kesilmemeli, en azından bir ayak secde yapılan tabanla temas halinde olmalıdır. Fakihlerin çoğunluğuna nazaran secdeye varırken sırasıyla dizler, eller ve alnın yere konulması, kalkarken de sırasıyla alın, eller ve dizlerin kaldırılması gerekir. Bu sıranın secdeye giderken eller, dizler ve alın, secdeden kalkarken alın, dizler ve eller biçiminde olması gerektiği görüşü de vardır.

Secde halinde ve iki secde ortasındaki oturuşta (bk. CELSE) bir mühlet beklemek ta’dîl-i erkândan kabul edildiği için Hanefî mezhebi dışındaki üç mezhebe ve Hanefîler’den Ebû Yûsuf’a nazaran farzdır. Secde vaziyetinde beklemenin en az müddeti Hanefîler’de “sübhâne rabbiye’l-a’lâ” denecek kadardır. Beden tam olarak sükûnet buluncaya kadar secde halinde kalınmalı, sonra başı ve beli dik bir vaziyet alacak biçimde kaldırıp oturmalı, gerek bu oturma gerekse ikinci secde esnasında birinci secdede olduğu üzere beden sükûnet bulana kadar beklenmelidir. Birinci secdeden tam manasıyla doğrulmadan ikinci secdeye gidilmesi durumunda kişinin duruşu secdeye daha yakınsa iki başka secde yapılmış sayılmayacağı için namazın sonunda sehiv secdesi yapması gerekir.

Secdeye kapanırken ve secdeden kalkarken “Allahüekber” demek sünnettir. Resûl-i Ekrem’in namazdaki rükû ve secdelerinde vakit zaman, “Sübbûhun kuddûsün rabbü’l-melâiketi ve’r-rûh” (O her türlü eksiklikten münezzehtir, pek uludur, meleklerin ve Cebrâil’in rabbidir) biçimindeki zikri tekrar ettiği ve, “Yüceler büyüğü olan rabbinin ismini tesbih et” meâlindeki âyet (el-A’lâ 87/1) nâzil olunca, “Bu âyeti secdelerinizde tesbih olarak okuyun” dediği (Müsned, VI, 35, 94, 115; Ebû Dâvûd, “?alât”, 147) belirtilmiştir. Secdede Allah’ı tâzim emeliyle en az üç sefer “sübhâne rabbiye’l-a’lâ” demek çoğunluğa nazaran sünnet, Hanbelîler’e nazaran ise bunu bir kez söylemek farz, üç kez söylemek sünnettir. Hanefîler, Kur’an’da yer aldığı biçimiyle bile olsa secdede dua yapılmasını uygun görmezken Mâlikîler ve Şâfiîler, secdede dua âdâbına uygun olmak koşuluyla dua edilmesinin câiz olduğu görüşündedir.

Erkekler secde esnasında pazularını böğürlerinden, karınlarını uyluklarından ayırırlar, kollarını yere yapıştırmazlar. Secdede asıl olan, namaz esnasında ayağın bastığı yere bedenin dizler dışındaki secde yerlerinin çıplak olarak değdirilmesi ise de gerektiğinde başa sarılmış bir sarık yahut öbür bir başlık üzerine, yerden biraz yüksek bir yer üzerine, yer darlığı sebebiyle ön safta namaz kılanın sırtına, yerin sertliğinin hissedilmesine pürüz olmayacak derecedeki pamuk yahut yün yaygının, geniş yüzeyli bir taşın üzerine de secde yapılabilir. Secde yapılacak yerin sıcaklığı yahut soğukluğundan korunmak gayesiyle el parmakları yahut bir yaygı üzerine secde edilmesinde bir sakınca bulunmamaktadır. Ca’ferî mezhebine nazaran secde fakat toprak ve taş cinsinden bir şey üzerine yapılabilir. Secde yapamayacak kadar hasta olan kimse secdesini ima ile yerine getirir. Hem rükû hem secdeyi ima ile yerine getirecek olan kimse rükûda eğildiğinden biraz daha fazla eğilerek secdesini yapmış olur.

Namazın farzlarından olan secde dışında, namazın rükünlerinden birinin yanılarak geciktirilmesi yahut vâciplerinden birinin terk ya da tehiri halinde yapılması gereken secde (bk. SEHİV SECDESİ) ve Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan secde âyetlerinden birinin namaz içinde yahut namaz dışında okunması ya da işitilmesi durumunda yapılması gereken secde (bk. TİLÂVET SECDESİ) üzere diğer secde çeşitleri de vardır. Bir nimete kavuşma yahut bir meşakkat ya da musibetten kurtulma sebebiyle Allah’a karşı şükran sözü olarak yapılan secdeye “şükür secdesi” denir. Hz. Peygamber’in sevindirici bir haber aldığında şükür secdesi yaptığına dair rivayetle (Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 174) ortalarında Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ali’nin de bulunduğu kimi sahâbîlerin tıpkı formdaki uygulamalarını dikkate alan fakihlerin çoğunluğu şükür secdesinin yasal olduğu görüşündedir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerindeki hâkim görüşe nazaran şükür secdesi sünnet, Hanefî mezhebine nazaran ise müstehaptır. Ayrıyeten Allah’tan bağışlanma dileğiyle yapılan tövbe ve istiğfar secdesinden kelam edilebilir. Hakikaten Resûl-i Ekrem, Hz. Dâvûd’a nisbet edilen secdeyi (Sâd 38/24) tövbe secdesi olarak açıklamıştır (Nesâî, “İftitâ?”, 48).